Monitoring vervanging F-16

In het regeerakkoord van het kabinet-Rutte/Verhagen is opgenomen dat, op een tweede testtoestel in 2011 na, geen JSF-toestellen worden aanschaft. Het definitieve besluit over welk toestel de F-16 zal vervangen, hoeveel vervangende toestellen er nodig zijn en wat de maximale budgetten voor verwerving en exploitatie zijn, wordt daarmee uitgesteld tot na deze kabinetsperiode. Het kabinet heeft in echter 2010 stappen gezet en aangekondigd die de feitelijke keuze voor de JSF verder versterken. De aanschaf van het tweede testtoestel is hier een voorbeeld van. Een ander voorbeeld is de aanvullende overeenkomst die de Staat en de industrie hebben gemaakt over de inschakeling bij de JSF. Het risico bestaat dat in 2011 de betrokkenheid bij de JSF als opvolger van de F-16 verder toeneemt, waardoor latere keuzemogelijkheden worden beïnvloed en eventuele uitstapkosten mogelijk oplopen.

Tegelijkertijd betekent het uitstel van het definitieve besluit onder meer dat er mogelijk aanvullende maatregelen genomen moeten worden om langer te kunnen doorvliegen met de huidige F-16’s. De investeringen die daarvoor nodig zijn, zijn nog niet geraamd en hangen ook af van het (toekomstige) ambitieniveau van de krijgsmacht. Hetzelfde geldt voor de operationele gevolgen van het langer doorvliegen met de huidige F-16’s. Het Ministerie van Defensie is op dit moment bezig de noodzakelijke investeringen te inventariseren.

Ondertussen kenmerkte 2010 zich door aanzienlijke vertragingen en kostenoverschrijdingen in het internationale JSF-programma. Mede omdat deze wijzigingen niet direct zijn door te vertalen naar Nederland, duurde het enige tijd voordat de Tweede Kamer werd geïnformeerd over de gevolgen hiervan. De minister heeft de Tweede Kamer op 2 december 2010 op de hoogte gesteld van de geactualiseerde kostenraming van een deel van het project Vervanging F-16. De ramingen voor de exploitatiekosten zijn in die brief nog niet geactualiseerd; deze bedragen volgens de jaarrapportage over 2009 € 10 miljard. De minister meldt in die brief ook dat het Amerikaanse Ministerie van Defensie ondertussen werkt aan een nieuwe kostenanalyse. 

In de jaarrapportage van april 2010 gaven de bewindspersonen van Defensie en van Economische Zaken aan dat de informatiewaarde van de jaarrapportage beperkt was, omdat de gevolgen van de herstructurering van het internationale JSF-programma nog niet bekend waren. Daarnaast gaven de bewindspersonen aan dat het SAR-rapport (met kosteninformatie over het JSF-programma van het Amerikaanse Ministerie van Defensie) over 2009 nog niet was verschenen ten tijde van het opstellen van de jaarrapportage.

Langer doorvliegen F-16
We bevelen de minister van Defensie aan in de beleidsbrief die hij in het voorjaar naar de Tweede Kamer zal sturen in ieder geval ook de financiële en operationele gevolgen van het langer doorvliegen inzichtelijk te maken en in verband te brengen met de herijking van het project Vervanging F-16.

Kostenontwikkelingen JSF-programma
We bevelen de minister van Defensie aan om de Tweede Kamer na het verschijnen van de nieuwe kostenanalyse van het Amerikaanse Ministerie van de Defensie tijdig van volledige en actuele informatie te voorzien over de gevolgen hiervan.
Ook bevelen de minister aan om, gegeven het voornemen van het kabinet om structureel € 100 miljoen per jaar te willen besparen op de exploitatiekosten van de JSF, de Tweede Kamer tijdig en volledig te informeren over de gevolgen van de nieuwe ramingen voor de exploitatiekosten. Daarnaast bevelen we de minister aan om deze nieuwe ramingen mee te nemen in de defensiebrede heroverweging waarover hij in het voorjaar van 2011 wil rapporteren.
We bevelen de betrokken bewindspersonen en de Tweede Kamer aan om samen te bedenken wat het beste moment is voor een tijdige en actuele jaarrapportage, gegeven de informatiecyclus in het internationale JSF-programma.

Vervolgstappen
De stappen die nu gezet worden, zijn van invloed op de keuzemogelijkheden van Nederland later in het project Vervanging F-16. Het kabinet en de Tweede Kamer zouden er daarom goed aan doen om, voordat verdere stappen worden gezet, eerst een relatie te leggen tussen de in 2010 verschenen Defensieverkenningen, de voorgenomen bezuinigingen van het kabinet, het gewenste ambitieniveau voor de krijgsmacht en Europese ontwikkelingen op defensiegebied. Het uitstel van het definitieve besluit biedt de gelegenheid om dat te doen.

De minister van Defensie heeft op 22 februari 2011 gereageerd op ons rapport, mede namens de ministers van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie en van Financiën. Hij zegt toe de Tweede Kamer te zullen informeren over nieuwe kosteninformatie, nadat deze beschikbaar is gekomen. Wat het moment van de jaarrapportage betreft geeft hij aan dat, indien de Tweede Kamer dit wenselijk vindt, het mogelijk is om de rapportageperiode te verlengen en de verzending van de jaarrapportage uit te stellen, zodat de kosteninformatie van het Amerikaanse Ministerie van Defensie kan worden verwerkt. Verder schrijft hij bezig te zijn met het voorbereiden van de maatregelen die op langere termijn een toekomstgerichte, duurzaam betaalbare krijgsmacht mogelijk te maken. In maart zal hij de Tweede Kamer een beleidsvisie sturen, waarin de herijking van het project Vervanging F-16 aan de orde komt. Hierin zullen het projectbudget en de benodigde aantallen jachtvliegtuigen worden beschouwd in het licht van het gewenste ambitieniveau, de Defensieverkenningen en relevante internationale ontwikkelingen. Ook zullen de exploitatiekosten en de gevolgen voor de F-16 daarbij een rol spelen.

Nederland bezit momenteel F-16 jachtvliegtuigen die volgens het Ministerie van Defensie op termijn zullen moeten worden vervangen. Met het oog op deze vervanging neemt Nederland sinds 2002 deel aan een internationaal samenwerkingsprogramma voor de ontwikkeling van een nieuw jachtvliegtuig, de Joint Strike Fighter (JSF). De JSF wordt in Nederland mogelijk de vervanger van de F-16. Deelname van Nederland aan het internationale JSF-programma vindt plaats binnen het project vervanging F-16, dat sinds 1999 de status van Groot Project heeft.
Sinds 2005 informeren wij de Tweede Kamer jaarlijks over de stand van zaken rond de vervanging van de F-16 en de verwerving van de JSF. We besteden daarbij ook aandacht aan de nevendoelstelling van het project vervanging F-16, namelijk de inschakeling van de Nederlandse industrie.